Ютазы таңы
  • Рус Тат
  • Сугыш һәр ютазылы тормышында чагылган

    Бөек Ватан сугышы миллионнарча кешеләр язмышында тирән эз калдыра, һәр кешенең йөрәге һәм җаны аша үтә. Аның хатирәсе, дистәләрчә еллар узуга карамастан, җуелмый. Сугыш һәр гаиләгә, һәр йортка кагыла. Нәкъ менә шуңа күрә тарихчыларның һәм киң җәмәгатьчелекнең әлеге драматик һәм бер үк вакытта героик чорны өйрәнүгә ихтыяҗы кимеми.

    Татарстанның Ютазы районында яшәүчеләргә дә авыр югалтулар һәм авырлыклар кичерергә туры килә. Мобилизация кампаниясен игълан итүнең беренче көннәреннән үк йөзләрчә ютазылы кулларына корал алып, Ватанны сакларга әзер булуларын белдерделәр. Сугыш алларында районнан 5427 кеше чакырыла. Шуларның 2609ы (һәр икенчесе!) яу кырларында һәлак була.
    Ютазы районында яшәүчеләр, барлык татарстанлылар кебек үк гамәлдә барлык әһәмиятле хәрби операцияләрдә катнаштылар. Алар Мәскәүне лаеклы саклыйлар, Сталинград һәм Курск сугышында каһарманнарча катнашалар, Ленинград блокадасын өзгән солдатлар арасында алышалар, күрше дәүләтләрне көрән чумадан азат итеп, аларның территорияләрендә кыю сугышалар.
    Авыр еллар турында хәтергә алганда, ветераннар-тыл хезмәт-чәннәрен онытырга ярамый, аларның иңнәренә зур кыенлыклар һәм мәшәкатьләр төшә. Ютазы районында 74 колхоз исәпләнә. Район халкы, архив чыганаклары буенча, 31 мең кеше тәшкил иткән. Әлбәттә, аларның төп мәшәкате аграр производствоны үстерү була. Ютазылылар армияне һәм илне азык-төлек, сәнәгатьне - чимал белән тәэмин итү буенча җаваплы бурычларны үтиләр. Моннан тыш, районда спирт заводы эшли, Урыссу электр станциясен тергезү башлана (төзелеш башлау турында карар 1941 елның сентябрендә кабул ителә), урындагы сәнәгать предприятиеләре үз эшчәнлекләрен җәелдерә.
    Тыл регионнарында эшләү кешеләрдән зур киеренкелек таләп итә. Татарстанның авыл хуҗалыгы сугыш башлану белән кискен рәвештә катлаулылана. Техника, ягулык материаллары, энергоресурслар агымы кискен рәвештә кими. Бу чорда кул хезмәте аеруча зур әһәмияткә ия була бара, өстәвенә кырчылыкта һәм терлекчелектә мәшәкатьләрнең төп авырлыгы пенсионерлар, яшүсмерләр, инвалидлар җилкәсенә төшә.
    Алларына куелган бурычларны үтәү өчен Ютазы районы хезмәтчәннәре көнен дә төнен дә басуларда һәм фермаларда тир түгә. Кеше потенциалын активлаштыруның төп чарасы булып ышандыру ысуллары тора: колхозларда, совхозларда һәм МТСларда митинглар үткәрелә, вакытлы матбугат авыл хезмәтчәннәре башлангычларының аеруча якты үрнәкләрен даими тасвирлый. Районда авыл хуҗалыгы кампанияләре сезоны һәм терлекчелек торышы даими рәвештә тикшерелә. Район һәм республика җитәкчелеге тарафыннан агротехник мәсьәләләргә зур игътибар бирелә, бу колхозчылар һәм колхоз рәисләре өчен югарыдан төшерелгән аграр-хуҗалык эшләре күләмен үтәүдә стимул факторы булып хезмәт итә.
    Аграр производство өлкәсендәге җитешсезлекләргә карамастан, авыл халкының күпчелеге намус белән хезмәт итүен билгеләп үтәргә кирәк. Тизрәк фашизмны җиңүгә ирешү өчен реаль өлеш буларак удар хезмәт күпләр өчен намус эше булып тора. Пропагандистик лозунглар киң таралыш ала һәм социалистик ярышның төрле формалары үсүгә булыша, кешеләрне тулы көчкә, бирелеп эшләргә мәҗбүр итә. Якташларыбызның чын мәгънәсендә каторгадагы сыман хезмәте аркасында сугышның дүрт елында Татарстан дәүләткә 131 миллион пот икмәк, 39 миллион пот бәрәңге һәм яшелчә, 56 миллион пот ит, 200 миллион литр сөт, дистәләрчә мең пот май, дуңгыз мае, бал, 11 миллион пот печән һәм башка продукция тапшыра. Бу Җиңү хакына сизелерлек өлеш була. Әмма мондый нәтиҗәләр җиңел бирелми. Гади гражданнарга авыл хуҗалыгы продукциясе белән дәүләтне тәэмин итү өчен икеләтә-өчләтә көч түгәргә туры килә. Бер үк вакытта үзләре ярым ач яшиләр, мөһим булган кием-салымы һәм аяк киемнәре булмый. Авыл халкын азык-төлек белән тәэмин итү бары үзе эшләгән хезмәт көннәренә бәйле була. Карточкалар авыл интеллигенциясе вәкилләренә һәм эвакуацияләнүчеләргә генә бирелә. Әмма архив документларын өйрәнү күрсәткәнчә, сугыш чорында хезмәт көннәрен исәпкә алуда һәм язуда күпчелек хуҗалыкларда тәртип булмый. Башкарылган эшне һәм хезмәт көннәренең тиешле күләмен исәпләү ике айга һәм аннан да артык соңга калып башкарыла. Хәлне урлашулар һәм азык-төлек товарларын әрәм-шәрәм итү очраклары тагын да начарайта.
    Күп крестьяннар йорт яны участоклары хисабына җан асрарга тырыша, әмма бу аз ярдәм итә. Хәрби чорда шәхси йорт яны хуҗалыгы уңыш табышы зур авыл хуҗалыгы салымы нәтиҗәсендә өзелә. Бәрәңге, яшелчә-җимеш бакчалары мәйданнары өчен түләргә туры килә. Авыл халкының дәүләт тарафыннан каралган кечкенә суммадагы хезмәт хаклары гамәлдә шунда ук алардан ирекле-мәҗбүри хәрби займнар, салымнар һәм акчалата-әйбер лотереясына язылу төрендә алына.
    Әлбәттә, район хакимияте һәм җирле советлар җитәкчеләре күпмедер дәрәҗәдә үз гражданнарына ярдәм итәргә омтылып карый. 1941 елның 26 июнендә "Сугыш чорында рядовой һәм кече җитәкче составындагы хәрби хезмәткәрләр гаиләләренә пособие билгеләү һәм түләү тәртибе турында"гы СССР Югары Советы Президиумы Указы кабул ителә. Аның буенча тиешле структуралар өч көнлек срокта килгән гаризаларны карарга тиеш була. Фронтовиклар гаиләләренә пособиеләр ай саен яшәү урынында, гаиләдә эшкә сәләтсезләргә бәйле рәвештә, 100 сумнан 250 сумга кадәр түләнә. Авыл җирендә пособие күләме 50 процентка кими. Шунда ук дәүләт власте органнары фронтта һәлак булган сугышчыларның гаиләләренә пенсияләр билгеләргә керешә. Указны бастырганнан соң шунда ук районда башкарма комитет каршында комиссия формалаштырыла, аның функциясе хәрби хезмәткәрләрнең туганнарының аларга дәүләт пособиеләрен һәм пенсияләрен билгеләү була. Әмма дәүләт аппаратын үзәкләштерү, бюрократия структураларын үстерү шартларында кабул ителгән карарлар еш кына кәгазьдә генә үтәлә, ә бүленгән дәүләт ярдәме билгеләнеш буенча барып җитми.
    Архив документларының һәм материалларының комплекслы анализы сугыш елларында тормыш тәэмин итү сорауларының ютазылылар өчен бик кискен торуын күрсәтә. Сер булуы бетерелгән документлар безгә сугышчан чынбарлыкны адекват чагылдыруга якынаерга, безнең сугыш турында мәгълүматыбызны арттырырга мөмкинлек бирә. Шул ук вакытта безнең бабаларыбызның, әтиләребезнең һәм әниләребезнең батырлыгы зураеп күзаллана, алар сугыш чоры югалтуларына, рәхимсез сынауларга, ачлык һәм ялангачлыкка карамастан, нык торганнар һәм җиңгәннәр.

    Иң мөһим һәм кызыклы язмаларны Татмедиа Telegram-каналында укыгыз


    Нравится
    Поделиться:
    Реклама
    Комментарии (0)
    Осталось символов: