Сүзләр уртак йорт тапкан очракта

Әмма бу экспрессив сүзнең үзенең төгәл " адресы" бар. Татарлар яшәгән җирләрдә. «Баш» татарча — ул баш. «Бөек империяләр крепость диварларын гына түгел, гомуми сүзлек тә калдыралар» дигән мәкал бар. Тарихи яктан, татар һәм урыс халкы йөз елдан артык янәшә яши. Сүз әйтү генә түгел. Бу — озак еллар дәвам иткән сәүдә, уртак сәяхәтләр, шәһәрләр төзелеше, ә иң мөһиме — бер-берсенә хөрмәт. Лингвистлар исәпләгән: урыс телендә ике меңнән артык төркизм бар, һәм аларның күпчелеге нәкъ менә татарлардан килгән. Без татар сүзләрен, Татарстаннан читтә яшәүчеләр өчен, «түбәтәй» яки «чәк-чәк» кебек берәр экзотика дип уйларга күнеккәнбез. Ә менә, мәсәлән, карандаш (төрки «кара» — кара һәм «таш» — таштан)? Хәтта урыс символы булган сарафанның да, чынлыкта, төрки тамырлары бар. Ә без тәртипсез кешене «болван» дип мыскыл иткәндә, без, үзебез белмәсәк тә, элек осталарны аңлаткан терминны кулланабыз. Сүзләр тарихы гаҗәеп. Тел — күрсәткеч. Арыш (рожь), салам (салам), бүрәнә (бревно), изба (татар теленең мишәр диалектында да — изба), бәрәңге (картуф — башкорт телендә). Бу алынмалардагы иң матур нәрсә — ул рух.
Татар телендә «моң» дигән төшенчә бар — аңлатып булмый торган, күңелне әсәрләндергән, бер сүз белән генә тәрҗемә итеп булмый торган, ләкин урыс кешесе дә аны күңеле белән аңлый ала торган авыр, өзгәләндергеч көй. Ә урыс телендә «авось» дигән коткаручы сүз бар, ул татарларның яхшыга өметләнүен искә төшерә. Без телләр бер-берсен аермый, ә баета торган дөньяда яшибез. Һәм, мөгаен, нәкъ менә шунда туган телнең төп моңыдыр? Ул күршесенең күңеленә юл таба белә.
Ш. Мәрҗани исемендәге Тарих институты һәм Татар энциклопедиясе материаллары ярдәме белән әзерләнде.